ผ่าตัดไซนัสเคสยาก ต้องมากกว่าความชำนาญในการใช้กล้อง

ผู้ป่วยไซนัสอักเสบส่วนใหญ่ไม่ได้จำเป็นต้องผ่าตัด และผู้ที่ต้องผ่าตัดจำนวนมากก็สามารถรักษาได้ด้วยการผ่าตัดผ่านกล้องไซนัสตามมาตรฐาน แต่มีผู้ป่วยบางกลุ่มที่โรคมีความซับซ้อนกว่าปกติ เช่น เคยผ่าตัดมาแล้วหลายครั้ง มีพังผืดมาก โครงสร้างภายในจมูกเปลี่ยนไป มีริดสีดวงจมูกจำนวนมาก โรคลุกลามเข้าไซนัสหน้าผากหรือไซนัสสฟีนอยด์ หรือรอยโรคอยู่ใกล้เบ้าตา เส้นประสาทตา และฐานกะโหลกศีรษะ

การผ่าตัดในผู้ป่วยกลุ่มนี้ไม่ใช่เพียงการ “เปิดไซนัสให้กว้างขึ้น” แต่ต้องอาศัยการวิเคราะห์ปัญหาใหม่ทั้งหมดว่า เหตุใดการรักษาที่ผ่านมาไม่ได้ผล โครงสร้างใดถูกเปลี่ยนแปลงไปแล้ว และจะผ่าตัดอย่างไรให้ได้ผลโดยลดความเสี่ยงต่ออวัยวะสำคัญรอบข้าง

อะไรทำให้การผ่าตัดไซนัสเป็นเคสยาก

ความยากของการผ่าตัดไม่ได้พิจารณาจากภาพเอกซเรย์คอมพิวเตอร์ที่ดูรุนแรงเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากหลายปัจจัยร่วมกัน

ผู้ป่วยที่เคยผ่าตัดไซนัสมาก่อนอาจมีจุดสังเกตทางกายวิภาคหายไป มีพังผืดปิดทางระบายของไซนัส หรือมีผนังกระดูกบางส่วนถูกตัดออก ทำให้การระบุตำแหน่งของฐานกะโหลก เบ้าตา และหลอดเลือดสำคัญยากกว่าการผ่าตัดครั้งแรก

โรคบางชนิดมีโอกาสกลับเป็นซ้ำสูง เช่น ไซนัสอักเสบเรื้อรังร่วมกับริดสีดวงจมูก โรคหอบหืดที่สัมพันธ์กับการแพ้ยาแอสไพริน หรือการอักเสบชนิดที่มีอีโอซิโนฟิลสูง ในผู้ป่วยเหล่านี้ การผ่าตัดเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอ จำเป็นต้องวางแผนการใช้ยาและการติดตามระยะยาวร่วมด้วย

นอกจากนี้ ไซนัสบางตำแหน่ง เช่น ไซนัสหน้าผากและไซนัสสฟีนอยด์ มีช่องเปิดแคบและอยู่ใกล้อวัยวะสำคัญ การผ่าตัดจึงต้องอาศัยความเข้าใจทางกายวิภาคสามมิติอย่างละเอียด รวมถึงการเตรียมวิธีแก้ไขหากพบความแตกต่างทางกายวิภาคระหว่างผ่าตัด

สิ่งสำคัญที่สุดไม่ใช่การผ่าตัดให้มากที่สุด

การดูแลผู้ป่วยเคสยากเริ่มตั้งแต่ก่อนเข้าห้องผ่าตัด

ผมจะทบทวนประวัติการรักษาเดิม ภาพเอกซเรย์คอมพิวเตอร์ รายงานการผ่าตัดครั้งก่อน ผลตรวจชิ้นเนื้อ โรคร่วม และการตอบสนองต่อยา เพื่อหาว่าปัญหาหลักเกิดจากตำแหน่งใด เป็นปัญหาจากโครงสร้าง จากการอักเสบ หรือเกิดจากทั้งสองอย่างร่วมกัน

ในบางราย ปัญหาไม่ได้เกิดจากการผ่าตัดไม่กว้างพอ แต่อาจเกิดจากการควบคุมการอักเสบหลังผ่าตัดไม่เหมาะสม การใช้ยาพ่นไม่สม่ำเสมอ โรคภูมิแพ้ที่ยังควบคุมไม่ได้ หรือมีโรคชนิดอื่นที่เลียนแบบไซนัสอักเสบ การผ่าตัดซ้ำโดยยังไม่เข้าใจสาเหตุที่แท้จริงอาจไม่ช่วยให้ผลการรักษาดีขึ้น

ดังนั้น ความสามารถในการตัดสินใจว่า “ควรผ่าตัดหรือไม่” และ “ควรผ่าตัดมากเพียงใด” มีความสำคัญไม่น้อยไปกว่าทักษะระหว่างการผ่าตัด

การผ่าตัดไซนัสเคสซับซ้อนต้องมีแผนมากกว่าหนึ่งทาง

ในห้องผ่าตัด ศัลยแพทย์ต้องสามารถปรับแผนตามสิ่งที่พบจริง โดยยังยึดหลักความปลอดภัยเป็นสำคัญ

ก่อนผ่าตัดต้องระบุตำแหน่งที่มีความเสี่ยงสูง เช่น ฐานกะโหลก เส้นประสาทตา หลอดเลือดคาโรติด และผนังเบ้าตา รวมถึงเตรียมอุปกรณ์ที่เหมาะสม ในบางกรณีอาจใช้ระบบนำวิถีในการผ่าตัดเพื่อช่วยยืนยันตำแหน่ง โดยเฉพาะการผ่าตัดซ้ำหรือการผ่าตัดบริเวณไซนัสหน้าผากและฐานกะโหลก

เป้าหมายไม่ใช่เพียงนำเนื้อเยื่อที่ผิดปกติออก แต่ต้องสร้างทางระบายที่สามารถดูแลต่อได้ในระยะยาว ทำให้ยาพ่นหรือน้ำเกลือเข้าถึงบริเวณที่เป็นโรค และพยายามรักษาเยื่อบุที่ยังมีสุขภาพดีไว้ให้มากที่สุด

ในเคสที่ซับซ้อน การรู้ว่าเมื่อใดควรหยุด เมื่อใดควรเปลี่ยนเทคนิค และเมื่อใดควรร่วมวางแผนกับแพทย์สาขาอื่น เป็นส่วนหนึ่งของความเชี่ยวชาญเช่นกัน

การผ่าตัดที่ดีต้องคิดถึงผลหลังผ่าตัดตั้งแต่ก่อนเริ่ม

ผลการรักษาไม่ได้จบลงเมื่อออกจากห้องผ่าตัด

ผู้ป่วยโรคไซนัสอักเสบเรื้อรังบางรายจำเป็นต้องได้รับการทำความสะอาดโพรงไซนัส การล้างจมูก การใช้ยาพ่นสเตียรอยด์ หรือการปรับยาตามชนิดของการอักเสบอย่างต่อเนื่อง การติดตามที่เหมาะสมช่วยลดพังผืด ทำให้ช่องเปิดไซนัสคงอยู่ และตรวจพบการกลับเป็นซ้ำได้ตั้งแต่ระยะแรก

ในผู้ป่วยที่มีโรครุนแรงหรือกลับเป็นซ้ำหลายครั้ง อาจต้องพิจารณาการรักษาร่วมกับยาเฉพาะทาง รวมถึงยาชีววัตถุในผู้ป่วยที่มีข้อบ่งชี้ การเลือกการรักษาจึงควรพิจารณาจากโรคของผู้ป่วยแต่ละคน ไม่ใช่เลือกวิธีเดียวสำหรับทุกคน

เคสที่ยากที่สุด อาจไม่ใช่เคสที่ผ่าตัดใหญ่ที่สุด

สำหรับผม เคสที่ยากที่สุดไม่ได้หมายถึงเคสที่ต้องใช้เทคนิคมากที่สุดเสมอไป แต่คือเคสที่ต้องตัดสินใจให้ถูกต้องท่ามกลางข้อมูลที่ซับซ้อน ต้องอธิบายความเป็นไปได้อย่างตรงไปตรงมา และต้องวางแผนทั้งการผ่าตัดและการดูแลระยะยาวไปพร้อมกัน ประสบการณ์ของพวกเราในการดูแลโรคจมูกและไซนัสที่ซับซ้อน จะช่วยประเมินโรคที่กลับเป็นซ้ำ หรือรอยโรคที่อยู่ในตำแหน่งยากได้อย่างเป็นระบบ แต่ไม่มีการผ่าตัดใดที่สามารถรับประกันผลได้ทั้งหมด ผู้ป่วยควรได้รับข้อมูลเกี่ยวกับประโยชน์ ความเสี่ยง ทางเลือก และโอกาสกลับเป็นซ้ำก่อนตัดสินใจเสมอ

การผ่าตัดไซนัสที่ดีจึงไม่ใช่การแข่งขันว่าใครผ่าตัดได้ใหญ่ที่สุด จำนวนเคสมากที่สุด แต่คือการเลือกวิธีรักษาที่เหมาะสม ปลอดภัย และให้โอกาสผู้ป่วยกลับไปใช้ชีวิตได้ดีที่สุดในระยะยาว

กลับหน้าหลัก

ผศ.นพ.วิรัช จิตสุทธิภากร
แพทย์ด้านโรคจมูกและภูมิแพ้
วุฒิบัตรโสต ศอ นาสิกวิทยา 2552
ประกาศนียบัตร์ด้านโรคจมูกและภูมิแพ้ 2565
My research profiles: Google Scholar; Researchgate
เผยแพร่ครั้งแรก: 14 มิถุนายน 2569
ตรวจสอบและปรับปรุงล่าสุด: 14 มิถุนายน 2569